موضع سماء نسبت به اعراف و آداب مسلمین

نظر و موضع مـــوحدين آزاديخواه در رابطه با اَعراف و آداب و مراسماتی که بين مسلمين و در میان جوامع اسلامى رایج هستند و به مرور زمان جزو «دين و مذهب» بحساب می آیند، بدین قرار است:

١- اعراف و آدابی که متکى به قرآن منزل و سنن اصيل اسلامى و نبوى هستند، اما در طى زمان به اعراف و آداب مسلمين تبديل شده اند. چنين اعـراف و آدابی، جاى تقدير و لايق پرورش هستند و بايد ماهيت دينى و علل وجود و فايدهٴ آنها زنده شود و با تکيه بر اجتهاد در زمان و مکان استمرار يابند.

٢- اعراف و آدابی که اثرى از آنها در قرآن منزل و سنن اصيل اسلامى و نبوى به چشم نمي خورد و در عين حال در تضاد با روح و روش اسلاميت هستند و موانع ترقى و تکامل بحساب می آیند، و به عبارت ديگر «صد فی سبيل الله» می باشند. اين بخش از اعراف و آداب، لايق زوال و نابودى هستند، و بايد در جهت محو آنها تلاشهای جدى بعمل آورد، و در راه روشن سازى اين اعراف و آداب خرافى و ضد توحيدی و اثبات مضر بودنشان و ترک و رهاسازيشان، مردم را يارى و بيدار کرده و با زدودن آنها راه  استقرار ارزشها و سنن توحيدى را هموار نمود.

٣- اعراف و آدابی که مثبت و ضرورى هستند، و در حقيقت در ميدان «مُباحات» جاى مي گيرند، یعنی هر طور اِعمال شوند صحيح است. اما در همان حال ممکن است مسلمين و جوامع اسلامى، بدليل عدم وجود نص و سندى موثق و فراگير، در رابطه با این مباحات اختلاف نظر داشته باشند، در آن صورت چه باید کرد؟ در آن صــورت و در رابطه با واقعيت و چگونگى اين اعراف و آداب، که در طى زمان جزئياتشان هم جعل! شده است، سماء به «راه اکثريت» می رود، و اصل را بر نظر و موضع اکثريت مسلمين قرار می دهد و بر اساس «نظر و موضع اکثريت» عمل می کند. و اين امور بيشتر در ميدان مراسمات و اَعياد و اَعمال عبادى و در بارۀ اجتهادات فقه احکام ظاهر می شوند، که در طى زمان تثبيت شده و عرف و عادت گشته اند. و تنها راه چاره و روش نتيجه بخش دربارهٴ «مُباحات» و جهت حفظ هماهنگى و يک پارچگى امت اسلامى و تحقق وحدت مسلمين، به «راه اکثريت رفتن» است، و براى اِعمال و اجراى آنها هر ملاک و معيار ديگرى مایۀ تفرق و مناقشۀ بی نتیجه می شود.